Rahatsız edici düşünceler neden gelir ve nasıl ele alınır?

Klinik Psikolog İbrahim Ethem UÇAR

Aklınıza gelen bir düşünce sizi korkutabilir. Bir yakınınıza zarar verme ihtimali, istemediğiniz bir cinsel görüntü veya inancınıza aykırı bir söz zihninizde belirebilir. Ardından “Bunu düşündüysem acaba istiyor muyum?” diye sorgulamaya başlayabilirsiniz.

OKB ve istemsiz düşünceler konusunda ilk ayrım şudur: Bir düşüncenin akla gelmesi, onu istemek ya da yapmaya niyet etmek anlamına gelmez. İstemsiz düşünceler birçok kişide görülür. OKB açısından düşüncenin tekrarını, yarattığı sıkıntıyı ve ardından gelen tepkileri birlikte değerlendirmek gerekir. [1, 2]

İstemsiz düşünce nedir?

İstemsiz düşünce, kişinin seçmeden aklına gelen bir düşünce, görüntü veya dürtü olabilir. İçeriği bazen rahatsız edici ya da kişinin değerlerine aykırıdır. İngilizcede “intrusive thoughts” olarak adlandırılır. Böyle bir düşüncenin görülmesi tek başına OKB tanısı koydurmaz. [1, 3]

Örneğin, bir tartışmadan sonra aklınıza anlık bir zarar verme görüntüsü gelebilir. Bu görüntüyle bir eylemi istemek arasında fark vardır. Ancak görüntüyü saatlerce inceleyip ne anlama geldiğinden emin olmaya çalışmak, ayrı bir değerlendirme gerektirir. [1, 4]

OKB yalnızca temizlik ve düzenle ilgili değildir.

Obsesif kompulsif bozukluk, kısaca OKB, tekrarlayan obsesyonlar ve kompulsiyonlarla ilişkili bir ruhsal bozukluktur. Obsesyon, istemsiz gelen ve sıkıntı yaratan takıntılı düşünce, görüntü veya dürtüdür. Kompulsiyon ise sıkıntıyı azaltmak ya da korkulan sonucu önlemek için tekrarlanan davranış veya zihinsel eylemdir. [2]

OKB’de kirlenme korkusu ve tekrar tekrar kontrol etme görülebilir. Bunun yanında zarar verme, cinsellik, din, ahlak veya ilişkilerle ilgili kuşkular da yaşanabilmektedir. Her kuşku OKB değildir. Belirtilerin kişinin yaşamını nasıl etkilediğine bakılır. [3]

Bir düşünce neden bu kadar önemli hâle gelir?

Kişi bazen düşüncenin içeriğini kendi karakterine ilişkin bir kanıt gibi yorumlar. “İyi biri olsaydım bu aklıma gelmezdi” diye düşünür. OKB’de rahatsız edici düşünceler çoğu zaman kişinin istediği şeylerle ve değerleriyle çatışır. Bu yüzden düşüncenin kendisi kadar ona verilen anlam da ele alınır. [3]

Tam bir kesinliğe ulaşma çabası ise yeni sorular doğurabilmektedir. Bir yanıt bulduğunuzda bu kez “Peki bundan nasıl emin olacağım?” sorusu gelebilir. Bu durumda düşünceyi çözmeye çalışırken aynı tartışmanın içinde kalmakla sonuçlanır. [4]

Zihinsel ritüeller nasıl fark edilir?

Kompulsiyonlar dışarıdan her zaman görünmez. Bir olayı zihinde tekrar tekrar incelemek, niyetini sürekli sorgulamak veya düşünceyi başka bir düşünceyle etkisizleştirmeye çalışmak zihinsel ritüel hâline geldiğinde kişi bunu yalnızca “çok düşünmek” olarak tarif edebilir. [1, 4]

Örneğin, bir konuşmanın ardından karşı tarafı incitmiş olabileceğinizi düşünürsünüz. Konuşmayı zihninizde yeniden oynatır, ses tonunuzu değerlendirir ve kötü bir niyetiniz olmadığından emin olmaya çalışırsınız. Aynı incelemeyi tekrar etmek kısa süreliğine rahatlatsa da; sonrasında kuşku yeniden başlayabilir. [4]

Güvence istemek döngüyü nasıl etkiler?

“Sence kötü biri miyim?” veya “Bunu asla yapmam, değil mi?” diye tekrar tekrar sormak geçici rahatlama sağlayabilir. İnternette aynı soruya yanıt aramak, yapay zeka ile doğrulama yapmaya çalışmak da bu işlevi görebilir. Yanıt kuşkuyu kalıcı biçimde çözmediğinde yeniden sorma ihtiyacı oluşur. [1, 5]

Burada bilgi almakla güvence aramak arasındaki farkı düşünmek yararlıdır. Yeni bir bilgi edinmeye mi çalışıyorsunuz, yoksa aynı yanıtı yeniden duyarak kaygınızı azaltmaya mı? Bu ayrım, terapide ele alınabilecek davranışları fark etmenize yardımcı olacaktır. [5]

Şekil 1. OKB’de düşünce ve ritüel döngüsü. NHS’nin belirti açıklamaları temel alınarak hazırlanmıştır. [1]

İstemsiz düşüncelerle karşılaştığınızda ne yapabilirsiniz?

Düşünceyi fark ettikten sonra hemen anlamını çözmeye çalışıp çalışmadığınıza bakın. Tekrar kontrol etme, zihinsel inceleme veya güvence isteme ihtiyacını tanımak başlangıç için yararlıdır. Amaç zihninizden geçen her şeyi kaydetmek ya da sürekli kendinizi gözlemek değildir. [4, 6]

Gündelik, güvenli bir durumda kuşkuyu tamamen çözmeden yaptığınız işe dönmeyi denemek faydalı olabilir. Kaygının hemen kaybolması gerekmeyebilir. Belirsizlik varken de etkinliğe devam edebilmek terapinin ve iyileşme sürecinin önemli bir parçasıdır. [6]

Zorlanıyorsanız OKB konusunda deneyimli bir ruh sağlığı uzmanıyla terapiye dair planlama yapın. Gerçek güvenlik önlemlerini bırakmak veya tıbbi önerileri ihmal etmek, ritüeli azaltmakla aynı şey değildir. Gerekli önlem ile kompulsiyon arasındaki farkı birlikte değerlendirmek gerekir. [6]

OKB çalışmalarında hangi yöntemler kullanılır?

OKB için önerilen psikoterapilerden biri, maruz bırakma, EMDR ve tepki önleme içeren bilişsel davranışçı terapidir. İngilizce adı “Exposure and Response Prevention”, kısaltması ERP’dir. Bu yöntemde kişi, takıntıyı tetikleyen güvenli durumlarla planlı biçimde karşılaşır. Ardından alışılmış ritüeli yapmadan kalmayı çalışır. [7]

Örneğin, terapistinizle belirlediğiniz sıradan bir durumda kapıyı gerekli biçimde kilitledikten sonra tekrar kontrol etmeden ayrılmayı çalışabilirsiniz. Çalışmalar tamamen kişinin belirtilerine ve yakınmalarına göre düzenlenir. Zihinsel ritüeller de plana dâhil edilir. Başlangıçta kaygı artabileceği için adımlar birlikte belirlenir. [6, 7]

Bazı kişilerde ilaç tedavisi de yararlı olur. İlaç gerekip gerekmediğine psikiyatri hekimi karar verir. Tedavi seçimi, belirtilerin şiddeti ve günlük yaşam üzerindeki etkisine göre yapılır. Etkinin ortaya çıkması zaman alabilmektedir. [7]

OKB için EMDR kullanılabilir mi?

EMDR, Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme yöntemidir. Travma sonrası stres bozukluğunda etkili tedaviler arasında yer alır. Ancak buradan hareketle OKB’de ERP’nin yerini aldığı sonucuna varamayız. Bununla birlikte, EMDR terapisi, OKB üzerinde uygulama protokolüne sahiptir. OKB çalışmalarında kullanılabilmektedir.

OKB’ye travma sonrası belirtiler de eşlik ediyorsa iki sorunun nasıl ele alınacağı ayrıca değerlendirilir. Her istemsiz düşünceyi geçmişteki bir travmanın kanıtı saymak doğru değildir. OKB’nin nedenleri tam olarak açıklanmış değildir; farklı etkenler rol oynayabilir. [2, 8]

Yakınınızda OKB varsa nasıl destek olabilirsiniz?

“Düşünme artık” demek kişinin yaşadığı sıkıntıyı çözme konusunda yetersiz kalır. Sürekli kesinlik vermek veya onun yerine kontrol etmek de belirtilerin sürmesine katkıda bulunabilir. Destek verirken ritüellere katılımı nasıl azaltacağınızı terapistle birlikte planlayabilirsiniz. [5]

Kaygısını ciddiye alıp yanında olmak mümkündür. Örneğin, “Zorlandığını görüyorum. Bunu tekrar kontrol etmek yerine, terapide belirlediğin adımı uygularken yanında kalabilirim” diyebilirsiniz. Değişimi bir anda dayatmak yerine anlaşılır ve tutarlı bir plan izlemek yararlıdır. [5]

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Düşünceler veya ritüeller zamanınızı alıyorsa, işinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa destek alın. Kaçınma yüzünden gündelik etkinlikleri yapamamak da önemli bir işarettir. Belirtilerin günde bir saatten uzun sürmesi dikkat çeker; daha kısa sürseler bile yoğun sıkıntı veya işlev kaybı varsa değerlendirme gerekir. [2, 3]

İstemsiz bir zarar verme düşüncesi ile gerçek bir zarar verme niyeti farklıdır. Bununla birlikte somut niyet, plan veya yakın bir güvenlik riski varsa bunu yalnızca OKB diye açıklamaya çalışmak yerine; acil değerlendirme alın. Acil tehlikede 112’yi arayın.

OKB’de iyileşme elde edilebilir. İlerleme, zihne bir daha rahatsız edici düşünce gelmemesiyle sınırlı değildir. Ritüellerin azalması ve günlük yaşama daha rahat katılabilmek de anlamlı kazanımlardır. [6, 7]

Bursa’da OKB belirtileri için Psikoterapi ve psikolojik destek arıyorsanız Nilüfer’deki birimime başvurabilirsiniz. Görüşmeler hakkında bilgi almak için iletişim sayfasını inceleyebilirsiniz.

Bu yazı yetişkinlere yönelik bilgilendirme amaçlıdır. Bireysel değerlendirme, tanı veya tedavinin yerine geçmez.

Kaynakça

[1] NHS. (t.y.). Symptoms — Obsessive compulsive disorder (OCD). Kaynağa erişim

[2] National Institute of Mental Health. (t.y.). Obsessive-compulsive disorder: When unwanted thoughts or repetitive behaviors take over. Kaynağa erişim

[3] International OCD Foundation. (t.y.). What is OCD? Kaynağa erişim

[4] Levine, L. (2020). How do I stop thinking about this? What to do when you’re stuck playing mental ping pong. International OCD Foundation. Kaynağa erişim

[5] Van Noppen, B., & Pato, M. (t.y.). Families: “What can I do to help?” International OCD Foundation. Kaynağa erişim

[6] International OCD Foundation. (t.y.). Exposure and response prevention (ERP). Kaynağa erişim

[7] NHS. (2023, 4 Nisan). Treatment — Obsessive compulsive disorder (OCD). Kaynağa erişim

[8] U.S. Department of Veterans Affairs. (t.y.). Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) for PTSD. Kaynağa erişim